istoriograf (istoriograf) wrote,
istoriograf
istoriograf

Кровавая среда и поэтесса-2

Приведенные «стихи» Тетки первоначально распространялись как тексты листовок. Однако в эмиграции в Австро-Венгрии А. Пашкевич смогла опубликовать свои поэтические упражнения в 1906 г. в Жолкве под Львовым. Любопытно, что сборник революционных агиток был напечатан в типографии … базилианского монастыря, то есть интересен сам факт связи униатского ордена с активистами белорусского сепаратизма. Думаю, что это не комическая случайность (монахи не разобрались и благословили издание сборников «Хрэст на свабоду» и «Скрыпка беларуская»), а результат политики правительства Австро-Венгрии с целью навредить восточному соседу и, в этом контексте, согласованных шагов руководства униатской церкви во главе с А. Шептицким. Приведенные стихи опубликовал в 1921 г. Ф. Турук в книжке «Белорусское движение» (репринт 1994 г.), недавно в РБ в издательстве «Беларускi кнiгазбор» были переиздана значительная часть текстов революционерки-поэтессы. Забавно то, как охарактеризованы эти стихи в энциклопедии «Гiсторыi Беларусi»: эти стихи «стали хрестоматийными, призывали народ к борьбе с царизмом, революция в них сравнивалась с могущественной стихией. Впервые в белорусской поэзии создала образ рабочего, который идет впереди с красным знаменем».
Что касается характера, то приведу отрывок из воспоминаний Ю. Витан-Дубейковской (она была влюблена в И. Луцкевича – одного из отцов-основателей бел. нац. движения), посвященные А. Пашкевич.
«Алаіза Пашкевічанка
І беларуска знайшлася ў нашай гімназіі, і то асаблівая. У вышэйшых клясах разам з маёй старэйшай сястрой вучылася Алойзія Пашкевіч. Яна здала экзамэн у 4-ую або 5-ую клясу і была старэйшая за другіх дзяўчат у клясе. Казалі, што яна прыехала зь вёскі. Яна трымалася асобна ад другіх, была маламоўная, але з маёй сястрой яна зыйшлася бліжэй, бо сястра ёй памагала адрабляць лекцыі францускай і нямецкай мовы, якімі Ал.Пашкевіч слаба ўладала. Наагул аб сваім жыцьці й сям'і Ал.Пашкевіч ніколі ня гутарыла; сястра ведала толькі, што яна жыве ў знаёмых на прадмесьці.
Але раз у гімназіі паўстаў вялікі перапалох. Ал.Пашкевіч, вучаніца 7-ай клясы, абамлела ў часе лекцыі, і школьная лекарка прызнала, што яна гэтак аслабела ад недаяданьня. Памятаю, мая сястра са сьлязьмі апавядала ў хаце, што Ал.Пашкевіч гэтак бедная, што на яду не хапае, але яна вельмі амбітная й ня хоча прыймаць помачы. Мая маці сказала тады мне: «Я буду даваць табе булкі на дваіх, а ты кладзі ў яе столік, калі яе няма ў клясе». Мне гэта рабіла асаблівую прыемнасьць - прыходзіць у клясу сястры й класьці непрыкметна булкі ў пюпітр Ал.Пашкевіч. Яна спачатку пыталася ў клясе, хто гэта палажыў свае булкі ў ейны пюпітр, аднак віноўніца не адклікалася, і клясовая дама супакоіла яе, што гэта, мусіць, падарак. Гэтак мы рабілі да сканчэньня гімназіі. З часам Ал.Пашкевіч можа й зацеміла, што гэта мы аб яе дбаем, але нічога не казала й сьнедала разам з усімі ў сталоўцы, дзе мы яшчэ атрымлівалі гарачую гарбату. Наагул гэты выпадак узварушыў ня толькі нас, вучаніц, але й наша начальства. Наша Вера Міхайлаўна мела добрае сэрца й на бацькоўскім савеце парупілася, каб Ал.Пашкевіч прызналі стыпэндыю, бо яна вельмі старанна й добра вучыцца. (Плата за навуку была вельмі высокая: 100 рбл. у год, якраз удвая, як у казённай гімназіі - 50 рбл.) Ад таго часу Ал.Пашкевіч, бачачы агульную спагаду, мела больш даверу й апавядала сястры, што яна ад бацькоў зь вёскі можа атрымліваць мала грошай і мусіць дарабляць лекцыямі, і таму ёй гэтак цяжка перабівацца.
Ал.Пашкевіч і сваймі гадамі (яна позна папала ў школу і зь вялікімі патугамі й працай на вёсцы падрыхтавалася да экзамэну ў гімназію), і сваёй павагай выдзялялася сярод вясёлых, бестурботных дзяўчат. Помню, яна кідалася ў вочы сваім бледным, паважным тварам, які не блістаў сьвежасьцю й красой маладосьці, але які сваймі сур'ёзнымі вачыма, трохі выступаючымі скуламі, тонкімі й зжатымі губамі казаў аб сіле й цьвёрдасьці характару. Да мяне яна мела асаблівую сымпатыю, бо калі выпуск сястры падгатаўляўся да апошніх экзамэнаў, я прыходзіла пасьля лекцыяў у 8-ю клясу й памагала ўсім паўтараць арытмэтыку, якая ўваходзіла ў экзамэн агульнай матэматыкі; я тады якраз закончыла арытмэтыку й магла на сьвежую памяць выкладаць усе правілы працэнтаў, сьмесяў і г.д. Ал.Пашкевіч знаходзіла, што я вельмі здольная й паважная дзяўчына і ахвоча гутарыла са мной аб гісторыі, у якой я мела вялікую начытанасьць. У нас у хаце Ал.Пашкевіч была рэдкі госьць, хоць мая маці ветліва яе прыймала й запрашала; усё яна тлумачыла, што ня мае часу, бо мусіць ня толькі вучыцца, але яшчэ даваць лекцыі, каб зарабляць на сваё ўтрыманьне. Мы яе лічылі за польку, бо яна была каталічка й ніколі ні слова не казала аб сваёй беларускасьці й палітычных ідэалах. Праўда, і сястра і я былі шмат маладзейшыя за яе.
Пасьля сканчэньня гімназіі Ал.Пашкевіч паехала ў Пецярбург на курсы праф. Лезгафта (прыватныя курсы, дзе выкладалі прыродазнаўства ва ўсіх яго дысцыплінах і якія выхоўвалі масажыстак і вучыцельніц гімнастыкі). Гэтак мы патрацілі сувязь з Ал.Пашкевіч. Мая сястра, якая вельмі маладзенькая выйшла замуж у 1904 г., перад самым выездам з мужам ва Ўладзівасток апавядала, што ад адной падругі чула, што Ал.Пашкевіч сталася сацыялісткай і далучылася да беларускага руху.
У 1905 г., пасьля прайгранай японскай вайны, калі першая рэвалюцыя вылілася ў генэральную забастоўку і ўвесь рух на чыгунках спыніўся, у гарадох кіпела, і на шматлікіх мітынгах вынасіліся розныя жаданьні й рэзалюцыі. У гэтым часе я ўжо скончыла гімназію, зьбіралася на Курсы й вучыла латынь. Зь вялікім інтарэсам пачала я цікавіцца модным тады сацыялістычным рухам, і, ведама, хадзіла на мітынгі й сабраньні. І вось на адным мітынгу ў прамоўцы я пазнала Ал.Пашкевіч, якую я ўжо некалькі гадоў не спатыкала. Як яна зьмянілася!
Я ж яе знала як маламоўную, спакойную, а тутака перад намі была аратарша, якая зь вялікай сілай і пераконваньнем усім сваім сэрцам будзіла ў слухачоў запал і любоў да прыгнечанага рабочага люду й беларускага сялянства, за вызваленьне й лепшую долю якога трэба ахвяраваць усе свае сілы й жыцьцё. Слухаючы Ал.Пашкевіч, я разумела, што яна запраўды тое адчувае, да чаго ўсіх заклікае, і таму, што гэта было ў яе ад душы, яна мела вялікі ўплыў на ўсю аўдыторыю. Пагутарыць мне зь ёю тады не прыйшлося, за натоўпам нельга было прабрацца да прамоўцы.
Але хутка ўздым першага рэвалюцыйнага руху быў падаўлены, і ўсе дзеячы й правадыры гэтага руху апынуліся ці ў вастрозе, ці на эміграцыі; у лік апошніх папала і Ал.Пашкевіч. Яна выехала ў Кракаў, каб там закончыць свае навукі. Аб яе жыцьці ў Кракаве мне апавядала пані Алёна Бірыч-Л., якая была аднаклясьніца маёй сястры і Ал.Пашкевіч у гімназіі. Спаткаліся яны ў Кракаве, як эмігранткі; там абедзьве й выйшлі замуж за эмігрантаў-землякоў, муж пані Алёны прафэсар Л. быў родам з-пад Дзьвінска, а муж Ал.Пашкевіч быў вядомы літувіскі сацыялісты і патрыёт. Хоць пані Алёна Л. была полькай і не цікавілася беларускім рухам, яна зь вялікай любоўю і пашанай успамінала Ал.Пашкевіч і ейную ахвярную працу.
- Ты ня ведаеш, зь якой нязломнай энэргіяй Ал.Кайрыс прабівала сабе дарогу; яна ж уцякла заграніцу бяз грошай і мусіла сама зарабляць на жыцьцё. У Пецярбургу яна гэтаксама зарабляла й вучылася, але там было лягчэй знайсьці лекцыі або пацыентаў на масаж, якому яна навучылася; а ў Кракаве ёй было яшчэ трудней, і трэба толькі падзіўляць, як яна патрапіла знаходзіць працу й заробак. Але ня толькі навуцы й грамадзкай дзейнасьці яна аддавала ўсе свае сілы; яна захаплялася думкай узгадаваць свой гаротны беларускі народ і праз тэатар, і вось яна, якая ня мела сцэнічнага навыку й асаблівых уздальненьняў у гэтым напрамку, бярэ лекцыі дэклямацыі і йграе ў вядомай польскай артысткі Нуны Молодзеевскей, і ўпартай працай дасягае свае мэты: яе ігра, у якую яна ўлівала ўсю сваю душу, захоплівала ня менш, як яе прамовы.
- Ал.Пашкевіч-Кайрыс, - казала пані Алёна, - прыклад для мяне, што можа асягнуць цьвёрдая воля й сэрца, поўнае любові да свайго народу. Я часта пыталася, адкуль яна бярэ сілы, каб так жыць, працаваць і вучыцца, калі яе здароўе было слабое, і пачаткі сухотаў ужо тады падкапвалі яе сілы. Аб ёй можна толькі сказаць, што яна гарэла, як ахвярная сьвяча й сьвяціла свайму народу да апошняга дня свайго жыцьця.
Гэткімі словамі закончыла пані Алёна Л. свае ўспаміны аб Ал.Пашкевіч-Кайрыс, калі я ёй у 1926 г. у Вільні апавядала аб апошніх месяцах жыцьця сьв. памяці Ал.Пашкевіч-Кайрыс».
«Мала нас тады было ў Беларускім Камітэце; польскія дзеячы зласловілі, што ўсіх віленскіх беларускіх дзеячоў можна пасадзіць на аднэй канапе. Аднак праца йшла. Цётка, як усе называлі Ал.П.-К., асабліва рупілася аб адкрыцьці беларускіх школаў і памагала знайсьці памешканьне й інвэнтар. Хадзіла з апросам па раёну, каб адшукаць беларускія сем'і, і заклікала бацькоў запісваць дзяцей у гэтыя школы. І як мы ўсе цешыліся, калі ў лістападзе 1915 г. была адчыненая першая беларуская пачаткавая школа. Адсьвяткавалі мы гэтую ўрачыстасьць супольнай гарбаткай у Камітэце; пірог на гэтае сьвята я прынесла з хаты.
Але гэта быў толькі пачын, не хапала вучыцеляў, і вось супольнымі стараньнямі Цёткі й Івана былі адчыненыя беларускія вучыцельскія курсы, дзе выкладалі Іван, Антон, яшчэ пара асобаў і я (нямецкая мова і пэдагогіка). Мы ўсе працавалі задарма, толькі кіраўнік курсаў Пачобка атрымліваў малую пэнсію, якую трэба было пакрыць з малых даходаў Беларускага Камітэту.
Сама Цётка на курсах не выкладала, ня мела часу, але цешылася, што калі 3-месячныя курсы закончацца, то можна будзе на ўсіх прадмесьцях, дзе больш жыло беларусаў, адчыніць беларускія школы. На жаль, гэтай радасьці яна не дачакала.
Яе здароўе было кволае, у дрэнную пагоду яна вельмі кашляла (і яе падтачывалі сухоты) і не магла выходзіць з хаты. І вось у пэўны дзень, калі неба за туманом не было відаць, я прынесла ў Камітэт пераклад мэмарыялу, які й Цётка мусіла падпісаць. Пан Іван папрасіў мяне занесьці гэты пераклад, як і яшчэ другія паперы на перагляд і подпіс да Цёткі, бо яна мае гарачку й не выходзіць з хаты. Пасьля подпісу папераў і заканчэньня дзелавой часткі нашай гутаркі Цётка перайшла на тэму агульнай палітыкі. І яна была глыбака перакананая, што пасьля вайны Беларусь будзе паміж вольнымі народамі самастойнай. Трэба напрагчы ўсе сілы, каб падрыхтавацца да гэтага вялікага мамэнту, калі беларускі народ будзе кіраваць сваім лёсам. Затым яна перайшла на Івана Л. і казала, што на ягоны палітычны розум і ахвярную працу яна пакладае вялікія надзеі, але трэба, каб добрая душа рупілася аб ім і ягоным здароўі, і што яна вельмі рада, што я гэтак дзельна яму дапамагаю і яму добры друг. І тут яна мяне спытала:
- Скажы шчыра, ці не пакінула ты на тамтым баку фронту дарагога чалавека, або нарэчанага?
- Ах, не, - адказала я сьмяючыся, - калі я паехала на Курсы, то мела адзін намер, стацца вучонай. Хлопцы мяне наагул не цікавілі; у нас на курсах было мала часу на флірты. На сэмінарыях па мастацтву мы падзялілі нашых сябровак на «кавалерственных» і «не кавалерственных» дам. Да апошніх належала я. Замуж я ня мела намеру выходзіць, пакуль ня скончу мае навукі. Ну, і няшчаснае жанімства маёй добрай сястры Жэні мяне да гэтага не заахвочвала. Я жыла ў Вільні для нашай сям'і і дзяцей, якіх памагала маме гадаваць, а на Курсах я знала толькі маю навуку, любіла бываць у опэры ды на канцэртах, але ня мела нагоды шчыра закахацца, бо толькі тады выйду замуж!
- Разумею, што ты да тых належыш, якія ня любяць флірту, але запраўднае каханьне - зьмест і асалода жыцьця, і гэткія натуры, як ты, калі пакахаюць, то гэта сядзіць моцна. Мне гэтак здаецца, што ты ды Іван - два сапагі пара. І маё сардэчнае пажаданьне, каб вы злучыліся на ўсё жыцьцё, бо лепшай падругі я для яго ня ведаю.
Я адказала жартам, што пан Іван сваё сэрца аддаў беларускай справе й палітыцы.
- Ну, - сказала Цётка, - я бачу больш, чым ты. Ён для цябе мае запраўды шмат сэрца і інтарэсу, сам мне казаў, што ты ня толькі прыгожая, але й разумная й мілая. Я спадзяюся, што яшчэ пагуляю на вашым вясельлі!
Але чалавек прадпалагае, а Бог распалагае!
Я вярнулася дахаты ў добрым настроі, мусі ён мяне кахае, калі й Цётка гэта заўважыла. За тыдзень я пачула, што Цётка выехала ў Наваградчыну, у сваю родную вёску дзеля барацьбы з эпідэміяй тыфусу, якая пачала шырыцца па ўсім краі.
У Камітэце мы яе больш не пабачылі. Яна сама там захварэла на тыфус, і яе слабы арганізм ня мог перамагчы гэтак цяжкой хваробы, і яна згасла, як ахвярная сьвяча на аўтары сваёй бацькаўшчыны.
Калі гэтая неспадзяваная вестка дайшла да ўсіх нас, якія разам зь ёю працавалі, нас апанаваў вялікі сум і жаль, асабліва пан Іван доўгі час ня мог пагадзіцца, што яна, якая жарам сваёй душы ўмела захапіць да працы, пакінула нас. Ён заўсёды казаў, што беларуская справа ў ёй патраціла Cor ardens.
У памяць Цёткі наладзілі ўрачыстыя ўспаміны. Але як гэта ёсьць у жыцьці, праца не чакае, трэба было яшчэ мацней узяцца за справы, каб далей весьці распачатую Цёткай працу».
Subscribe

  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 4 comments